IRIS Dena නෞකාවේ නෞකාවේ පළමු නිලධාරියා වන කපිතාන් කමාන්ඩර් අබුසාර් සාරි අප්‍රේල් 21 වැනිදා නිකුත් කරන ලද ඉරාන රූපවාහිනී වාර්තාවක පෙනී සිටිමින් සිදුවීම පිළිබඳ නව සාක්ෂි ලබා දී තිබේ.

මියගිය බව කලින් වාර්තා වූ සාරි තුවාල ලබා කිහිලිකරුවක් භාවිත කරන බවක් පෙනෙන්නට තිබිණි.

ප්‍රහාරයෙන් දිවි ගලවා ගත් අයගෙන් පළමු සෘජු සාක්ෂිය මොවුන් ඉදිරිපත් කරන අතර එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව ජීවිත හානි උපරිම කිරීම සඳහා ද්විත්ව ප්‍රහාරයක් සිදු කළ බවට වන චෝදනා එම සාක්ෂි මගින් ශක්තිමත් කරයි.

ඉරාන නාවික හමුදාවේ මවුජ් පන්තියේ නෞකාවක් වන IRIS Dena, විශාකාපට්නම් හි පැවති ඉන්දියාවේ මිලාන් 2026 අන්තර්ජාතික නාවික අභ්‍යාසය නිමවී ආපසු යමින් සිටි අතර, එයට එක්සත් ජනපදය සහ රුසියාව ඇතුළු රටවල් කිහිපයක නාවික හමුදා සහභාගී විය.

සාරිට අනුව, සහභාගී වීමේ කොන්දේසියක් ලෙස ඉරාන නෞකාව නිරායුධ කර තිබිණි.

“මෙම අභ්‍යාසයේ එක් කොන්දේසියක් වූයේ සහභාගී වන යාත්‍රා මගින් මිසයිල සහ ටෝපිඩෝ රැගෙන නොයා යුතු බවයි,” යනුවෙන් සාරි පැවසුවේ, නෞකාව සබ්මැරීන් විරෝධී ටෝපිඩෝ හෝ උපායමාර්ගික මිසයිල රැගෙන නොයන බව තහවුරු කරමිනි.

මෙයින් අදහස් වන්නේ නෞකාවට දිය යට ප්‍රහාරයෙන් ආරක්ෂා වීමට නොහැකි වූ බවයි.

මෙම විස්තරය තීරණාත්මක වන්නේ එක්සත් ජනපද නාවික හමුදාව ද මිලාන් 2026 සඳහා සහභාගී වී ඇති අතර IRIS Dena නිරායුධ තත්ත්වයක සිටි බව ඔවුන් සම්පූර්ණයෙන්ම දැන සිටි බැවිනි.

කපිතාන්වරයාට අනුව, පළමු එක්සත් ජනපද ටෝර්පිඩෝව මාර්තු 4 වැනිදා අලුයම 3:35ට නෞකාවට පහර දුන් අතර, එමගින් නැවේ අවර පෙත්තට සහ එහි බල සැපයුමට හානි වී යාත්‍රාව නිශ්චල විය.

“අපට චලනය වීමේ හැකියාව අහිමි වුණා,” යැයි සාරි පැවසුවේ, පළමු ප්‍රහාරයෙන් ක්ෂණික මරණ කිසිවක් සිදු නොවූ බව සඳහන් කරමිනි.

ඊළඟ මිනිත්තු 90 දී, කාර්ය මණ්ඩලය පසුපස තට්ටුවට රැස්ව නෞකාවෙන් ඉවත් වීමට හෝ යටත් වීමට සූදානම් වෙමින් හදිසි ක්‍රියාපටිපාටි අනුගමනය කරමින් සිට තිබේ.

කිසිවකු ඉතිරි වී නොමැති බව සහතික කිරීම සඳහා නැව පරීක්ෂා කරන අතරතුර, හෙලිකොප්ටර් ගොඩබෑමේ පෑඩ් එකේ රැස්වන ලෙස නැවියන්ට නියෝග කළ බව කපිතාන්වරයා පැවසීය.

අලුයම 5:06ට, දෙවැනි ටෝර්පිඩෝවක් රැස්ව සිටි කාර්ය මණ්ඩලයට කෙළින්ම යටින් පසුපස කොටසට පහර දී තිබේ.

“දෙවැනි ටෝර්පිඩෝව අපගේ මිතුරන්, අපගේ සහෝදරවරුන්, අපගේ ආදරණීය සහෝදරයන් 104 දෙනෙකු මරා දැමුවා. එය ඔවුන්ගේ අභිප්‍රායයි,” සාරි පැවසීය.

දෙවැනි ප්‍රහාරයේ වේලාව සහ ස්ථානය යුද අපරාධ චෝදනාවලට කේන්ද්‍රීය වී ඇත.

විචාරකයන් තර්ක කරන්නේ නෞකාව අක්‍රිය කර කාර්ය මණ්ඩලය නැවෙන් ඉවත් වීමට දෘශ්‍යමාන ලෙස සූදානම් වෙමින් සිටියදී, වෙඩි තැබීම නැවතත් සම්ප්‍රදායික නාවික යුද නීති උල්ලංඝනය කිරීමක් බවයි.

ඔවුන් තර්ක කරන්නේ දෙවැනි ප්‍රහාරය හමුදා තර්ජනයක් උදාසීන කිරීම අරමුණු කර නොගෙන, විශාල ජීවිත හානි සිදු කිරීම අරමුණු කරගත් ප්‍රහාරයක් බවටයි.

IRIS Dena නෞකාව එක්සත් ජනපද ලුහුබැඳීමෙන් ආරක්ෂාව සොයා ගැනීමට බලාපොරොත්තුව ගාල්ල අසල ශ්‍රී ලංකා භෞමික මුහුදු සීමාවට ඇතුළු වීමට මිනිත්තු කිහිපයකට පෙර මෙම ප්‍රහාරය සිදු විය.

මෙය ඉන්දියාවේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ කාර්යභාරය කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇත.

පෙබරවාරි 28 වැනිදා ඉරානයට එරෙහි එක්සත් ජනපද-ඊශ්‍රායල යුද්ධය විධිමත් ලෙස ආරම්භ වීමට පෙර, ඉරාන නිලධාරීන් IRIS Dena නෞකාව සහ එහි පරිවාර යාත්‍රා දෙක වන IRIS Lavan සහ IRIS Bushehr සඳහා ශ්‍රී ලංකාවෙන් ආරක්ෂිත වරායක් ඉල්ලා සිටි අතර එය එකඟ වීම ප්‍රතික්ෂේප කළ විට, ඉන්දියාවෙන් එම කර තිබිණි.

ශ්‍රී ලංකා ජනාධිපති අනුර දිසානායක පසුව තහවුරු කළේ පෙබරවාරි 26 වැනිදා එම ඉල්ලීම ලැබුණු බවයි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ඉරාන තානාපති අලිරේසා ඩෙල්කොෂ් පවසා ඇත්තේ, ඉරාන නාවික හමුදාපති රියර් අද්මිරාල් ෂහරාම් ඉරානි සහ ශ්‍රී ලංකා නාවික හමුදා ප්‍රධානී වයිස් අද්මිරාල් කාංචන බානගොඩ අතර මිලාන් අභ්‍යාසය අතරතුර පැවති සාකච්ඡාවලදී මෙම ඉල්ලීම ඊටත් පෙර සිදු වූ බවයි.

ඉන්දීය විදේශ අමාත්‍ය සුබ්‍රමනියම් ජයිශංකර් පසුව පිළිගත්තේ ඉරානය පෙබරවාරි 28 වැනිදා නැව් තටාකගත කිරීමේ අවසරය ඉල්ලා සිටි බවත්, මාර්තු 1 වැනිදා යාත්‍රා තුන සඳහාම ඉන්දියාව අවසර ලබා දුන් බවත්ය.

කෙසේවෙතත්, අවසානයේ කොචි හි නැව් තටාකගත කිරීමට අවසර ලැබුණේ IRIS Lavan නෞකාවට පමණි.

IRIS Dena සහ IRIS Bushehr හට ක්ෂණික ප්‍රවේශය ප්‍රතික්ෂේප කළේ මන්දැයි සතුටුදායක පැහැදිලි කිරීමක් සපයා නොමැත.

මෙම පරස්පරතාව මත ඉරාන නැව් මුහුණ දෙන අනතුර තේරුම් ගෙන තිබියදීත්, ඉන්දීය අගමැති නරේන්ද්‍ර මෝදි සහ ජයශංකර් දැනුවත්ව අවසරය ප්‍රමාද කළ බවට චෝදනා එල්ල කර තිබේ.

භූගෝලීය වශයෙන්, ප්‍රමාදය පැහැදිලි කිරීම දුෂ්කර ය.

මෙම බලඝණය ශ්‍රී ලංකාවේ හම්බන්තොට හෝ ගාල්ල අසල පිහිටා තිබුණේ නම්, IRIS Dena නෞකාවට පැය 24කටත් අඩු කාලයකින් කොචි වෙත ළඟා විය හැකිව තිබුබිණි.

නැතහොත් ඉන්දියාව ඉන්දියානු වරායක් වන ටුටිකොරින් වෙත ප්‍රවේශය ලබා දුන්නේ නම් ඊටත් වඩා වේගයෙන් පැමිණීමට හැකියාව ලැබේ.

සම්පූර්ණ වේගයෙන් ගමන් කළ විට, පැය 14ක් ඇතුළත ආරක්ෂාව ළඟා කර ගත හැකිව තිබිණි.

ඒ වෙනුවට, පහර දෙන තුරු නෞකාව අන්තර්ජාතික මුහුදේ නිරාවරණ වී තිබිණි.

ශ්‍රී ලංකාවේ හිටපු නාවික හමුදාපති රියර් අද්මිරාල් සරත් වීරසේකර ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රමාදය ප්‍රසිද්ධියේ විවේචනය කර ඇති අතර බලධාරීන් වහාම ක්‍රියා කළේ නම් ජීවිත බේරා ගත හැකිව තිබූ බවප්‍රකාශ කර තිබේ.

ඉරාන නිලධාරීන් ද අසල්වැසි රටවලට “එක්සත් ජනපදයේ සහ ඊශ්‍රායලයේ අපරාධවලට හවුල් නොවන්න” යනුවෙන් අනතුරු අඟවා ඇත.

නෞකාව ගිලී යෑමෙන් පසු, රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික බලපෑම පුළුල් විය.

විදේශ අමාත්‍ය විජිත හේරත් වෙළඳ සහන සහ බදු සහන ඇතුළු තර්ජන ඇතුළුව නැවත ඔවුන් පිටත්කර හැරීම වැළැක්වීම සඳහා එක්සත් ජනපදයේ දැඩි පීඩනය පිළිගෙන තිබේ.

රොයිටර්ස් පුවත් සේවය වාර්තා කර ඇත්තේ වොෂින්ටනය දිවි ගලවා ගත් අය නැවත යොමු කරීමට විරුද්ධ වූ බවත් ඊශ්‍රායල රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මාර්ග සමඟ සමීපව සම්බන්ධීකරණය කළ බවත්ය.

මේ අතර, ඉරානයට එරෙහිව එක්සත් ජනපද සහ ඊශ්‍රායල උපායමාර්ගික අරමුණු සමඟ පෙළ ගැසෙන බව පෙනෙන්නට තිබීම සම්බන්ධයෙන් ඉන්දියාව විවේචනයට ලක්ව ඇති අතර, එහි දිගුකාලීන නොබැඳි ප්‍රතිපත්තිය එමගින් අතහැර දමයි.

ශ්‍රී ලංකාවට පුළුල් බලශක්ති සහයෝගීතාවක් ලබා දීමෙන් රුසියාව ද වත්මන් සිදුවීමට ඇතුළු වී ඇති අතර, බටහිර පීඩනයට එරෙහි වන ‘මිත්‍රශීලී රටවල්’ සඳහා ඉරානය තෙල් සහ ඉන්ධන සැපයුම් ලබාදීමට පොරොන්දු වී ඇත.

මාර්තු 13 වැනිදා, ලාවන් කාර්ය මණ්ඩලයේ සාමාජිකයන් 183 දෙනෙකු කොචි සිට ඉරානයට ආපසු ගෙන්වා ගන්නා ලදී.

ප්‍රේල් 14 වැනිදා, ඩෙනා හි දිවි ගලවා ගත් 32 දෙනා සහ බුෂෙහර් කාර්ය මණ්ඩලයේ සාමාජිකයන් 206 දෙනා ශ්‍රී ලංකාවෙන් ආපසු යමට අවසර දෙන ලදී.

IRIS Dena ගිලී යාම හුදෙක් යුද කාලීන නාවික ප්‍රහාරයක් ද නැතහොත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික බාධා කිරීම් මගින් සක්‍රීය කරන ලද සම්බන්ධීකරණ ක්‍රියාවක් ද යන්න සම්බන්ධයෙන් විශාල දේශපාලන ප්‍රශ්නය ඉතිරිව පවතී.

ටෙහෙරානයට, පිළිතුර වඩ වඩාත් පැහැදිලි බව පෙනේ.

ශ්‍රී ලංකාවේ වෙරළට ඔබ්බෙන් සිදුවූයේ හුදෙක් යුද නැවකට එල්ල වූ ප්‍රහාරයක් නොවන බව ඉරාන නිලධාරීහු තර්ක කරති.

එය නිරායුධ සහ ආපදාවකට ලක්වූ නෞකාවක් හිතාමතාම විනාශ කිරීම සහ එහි කාර්ය මණ්ඩලය ආරක්ෂිත ස්ථානයකට ළඟා වීම වළක්වා ගැනීමක් සහ කලාපයේ කවුරුන් මධ්‍යස්ථභාවය තෝරා ගත්තේද සහ කවුරුන් එසේ නොකළේද යන්න පිළිබඳ පරීක්ෂණයකි.