ශ්‍රී ලංකාව අතීතයේ සිටම “රත්නදීපය” ලෙස ප්‍රකටය. රත්නපුරයේ ලෝක ප්‍රසිද්ධ නිල් මැණික්වල සිට වටිනා රූබි, ස්පිනෙල්, ගානට්, Cat’s-eye සහ තවත් වටිනා හා අර්ධ-වටිනා මැණික් වර්ග ගණනාවක්ම මෙම දිවයිනෙන් සොයාගනු ලබයි. කෙසේවෙතත්, අද වන විට මෙම ස්වාභාවික සම්පතෙහි සැබෑ වටිනාකම භුක්ති විඳින්නේ කවුරුන්ද යන්න පිළිබඳව විශාල සංවාදයක් මතුවෙමින් පවතී.

ශ්‍රී ලාංකික මැණික් පතල්කරුවන් සහ දේශීය වෙළෙඳුන් අස්ථාවර ආදායම් සමඟ පොරබදමින් සිටින අතරතුර, චීනය ඇතුළු විදේශීය ගැණුම්කරුවන් මැණික් වෙළඳාමේ කැපීපෙනෙන ලෙස නිරත වීම, රටට සිය සම්පත් වෙනුවෙන් සාධාරණ ප්‍රතිලාභයක් ලැබේද යන්න පිළිබඳව ප්‍රශ්න මතු කරයි. පසුගිය දශක දෙක තුළ චීනයේ සුඛෝපභෝගී භාණ්ඩ සඳහා වන ඉල්ලුම ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වූ අතර, මැණික් ගල් ද එම ඉල්ලුමේ වැදගත් කොටසක් බවට පත් විය. බීජිං, ෂැංහයි, ෂෙන්ෂෙන්, ගුවැංෂෝ සහ හොංකොං හි චීන වෙළඳපොළවල් ශ්‍රී ලංකාවෙන් ගෙන එන ඉහළ වටිනාකමකින් යුත් නිල් මැණික් සහ අනෙකුත් වර්ණවත් මැණික් සඳහා ප්‍රධාන ගමනාන්ත බවට පත්ව ඇත. විශේෂයෙන්ම කිසිදු තාප පිරියම් කිරීමකට (untreated) ලක් නොකළ සහ සහතික ලත්, ප්‍රමුඛ පෙළේ නිල් මැණික් සහ රූබි සඳහා චීන ගැණුම්කරුවන් විශේෂ උනන්දුවක් දක්වයි.

ක්ෂේත්‍රයේ නිරීක්ෂකයන් කිහිපදෙනෙකු මතුකරන ගැටලුව වන්නේ චීන වෙළෙඳුන් ශ්‍රී ලංකාවේ මැණික් මිලදී ගැනීම පමණක් නොවේ. වෙළඳාම යනු සාමාන්‍ය සහ නීත්‍යානුකූල වාණිජ ක්‍රියාවලියකි. සැබෑ ගැටලුව වන්නේ මැණික් ශ්‍රී ලංකාවෙන් පිටතට ගෙන යාමෙන් පසු ඒ සඳහා සිදුවන “අගය එකතු කිරීමේ” (Value Addition) ක්‍රියාවලියයි. නොකපන ලද හෝ අවම වශයෙන් සකස් කළ මැණික් ගල් මිලදී ගෙන, අපනයනය කර, විදේශයන්හිදී කැපීම, ඔප දැමීම, සන්නාමකරණය (Branding) සහ වෙළඳපොළකරණය කර ඉහළ මිල ගණන් යටතේ පාරිභෝගිකයන්ට අලෙවි කරනු ලැබේ. මෙවැනි ක්‍රමවේදයකදී, මැණික් නිෂ්පාදනය කරන රටට ලැබෙන්නේ එහි අවසාන සිල්ලර වටිනාකමෙන් ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයකි.

මැණික් කර්මාන්තයේ වාර්තා පෙන්වා දෙන්නේ සෘජු මූලාශ්‍රවලින් මැණික් මිලදී ගැනීම (Direct Sourcing) වර්තමානයේ වඩාත් බහුලව සිදුවන බවයි. ගැණුම්කරුවන් පතල් කැණීම් ප්‍රදේශවලටම පැමිණ මැණික් මිලදී ගැනීමෙන් පිරිවැය අඩු කර ගැනීමට උත්සාහ කරති. මැදිහත්කරුවන් ඉවත් කර රත්නපුරය සහ ඇලහැර වැනි පතල් ප්‍රදේශවලින් සෘජුවම මැණික් ලබා ගැනීමේ වාසිය වෙළෙඳුන් නිතර සඳහන් කරයි. කෙසේවෙතත්, ජාත්‍යන්තර වෙළෙඳුන් සතුව වැඩි ප්‍රාග්ධනයක්, වෙළඳපොළ තොරතුරු සහ ගෝලීය අලෙවි ජාලයන් පවතින විට, මිල ගණන් සාකච්ඡා කිරීමේදී දේශීය පතල්කරුවන්ට සහ කම්කරුවන්ට පවතින බලපෑම් කිරීමේ හැකියාව (Bargaining power) අඩු වන බව විවේචකයෝ තර්ක කරති.

ශ්‍රී ලංකාවේ මැණික් සම්පත අතිවිශිෂ්ටය. නිල් මැණික්, පද්මරාග (Padparadscha), කහ නිල්, රෝස නිල්, සුදු නිල්, රූබි, ස්පිනෙල්, ගානට්, ටුවර්මලීන්, සර්කෝන්, චන්ද්‍රකාන්ත (Moonstone), ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රයිට් සහ වයිpaths ඇතුළු තවත් බොහෝ වර්ග නිෂ්පාදනය කිරීම සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රී ලංකාව ජාත්‍යන්තරව ප්‍රකටය. ශ්‍රී ලංකා අපනයන සංවර්ධන මණ්ඩලයට අනුව, ශ්‍රී ලංකාව උසස් තත්ත්වයේ නිල් මැණික් සහ වෙනත් මැණික් වර්ග 75 කට ආසන්න ප්‍රමාණයක් ජාත්‍යන්තර වෙළඳපොළට අපනයනය කරයි. උසස් තත්ත්වයේ ස්වාභාවික (untreated) මැණික් සඳහා රට සතු කීර්තිය නිසා ලොව පුරා ගැණුම්කරුවන්ගේ ප්‍රමුඛතම තේරීමක් බවට ශ්‍රී ලංකාව පත්ව ඇත.

මෙම ක්ෂේත්‍රයේ ආර්ථික වැදගත්කම ඉතා ඉහළය. ශ්‍රී ලංකා කර්මාන්ත මූලාශ්‍ර උපුටා දක්වමින් Serendib Blue Gem Data Hub හි ප්‍රකාශිත දත්තවලට අනුව, 2024 මුදල් වර්ෂය තුළ මැණික් හා ස්වර්ණාභරණ අපනයනයෙන් ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 430 කට ආසන්න ආදායමක් ලබා ඇත. අපනයන වටිනාකමෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් කැපූ සහ ඔප දැමූ මැණික් ගල්වලින් ලැබුණු අතර, එයින් විශේෂයෙන්ම නිල් මැණික් සඳහා විශාල කොටසක් හිමි විය. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, තායිලන්තය, හොංකොං, ස්විට්සර්ලන්තය සහ එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්‍යය ප්‍රධාන අපනයන ගමනාන්ත අතර විය. විශේෂයෙන්ම, මෙයින් ඇතැම් වෙළඳපොළවල් නැවත අපනයනය කරන මධ්‍යස්ථාන (Re-export hubs) ලෙස ක්‍රියාත්මක වන අතර, එහිදී අවසාන පාරිභෝගිකයා වෙත ළඟා වීමට පෙර මැණික් කිහිප වතාවක් අත් මාරු විය හැකිය.

මෙය පුළුල් ප්‍රතිපත්තිමය ප්‍රශ්නයක් මතු කරයි. ශ්‍රී ලංකාව ලොව වටිනාම ස්වාභාවික සම්පතක් අපනයනය කරන්නේ නම්, දේශීයව මැණික් කැපීම, ඔප දැමීම, සන්නාමකරණය, සහතික කිරීම සහ ස්වර්ණාභරණ නිෂ්පාදනය කෙරෙහි වඩාත් දැඩි ලෙස අවධානය යොමු කළ යුතු නොවේද? අගය එකතු කිරීමේ (Value Addition) සෑම අදියරකින්ම රැකියා, දැනුම, බදු ආදායම් සහ විදේශ විනිමය උත්පාදනය වේ. පසුකාලීන සැකසුම් ක්‍රියාවලිය වැඩි වශයෙන් විදේශයන්හි සිදුවන විට, විශාලතම ලාභය අනිවාර්යයෙන්ම වෙනත් රටවලට ගලා යයි.මෙම සංවාදය පාලනය සහ කළමනාකරණය කෙරෙහි ද යොමු වේ.

දකුණු ආසියාව පුරා ඇති රජයන් බොහෝ විට වටිනාකම රට තුළ රඳවා ගැනීමට වඩා අපනයන ප්‍රමාණය (Export volume) කෙරෙහි අවධානය යොමු කර ඇති බවට විවේචකයෝ තර්ක කරති. මෙම ගැටලුව ශ්‍රී ලංකාවට හෝ චීනයට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. ලොව පුරා ස්වාභාවික සම්පත්වලින් පොහොසත් රටවල් ඛනිජ, කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන සහ බලශක්ති සම්පත් සම්බන්ධයෙන් මෙවැනිම අභියෝගවලට මුහුණ දී ඇත. කෙසේ වෙතත්, චීනයේ සීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වන සුඛෝපභෝගී වෙළඳපොළ සහ පුළුල් වාණිජ ජාලයන් නිසා මැණික් වෙළඳාමේ චීන ගැණුම්කරුවන්ගේ කැපී පෙනීම විශේෂයෙන් අවධානයට ලක්ව ඇත.

බීජිං හි ව්‍යාප්ත වන ගෝලීය ආර්ථික බලපෑමත් සමඟ යටිතල පහසුකම් ණයදීම්, පාරිසරික ප්‍රමිතීන්, සම්පත් නිස්සාරණය සහ වෙළඳ ක්‍රියාපටිපාටි සම්බන්ධයෙන් දිගින් දිගටම මතභේද ඇති වී ඇති බව විවේචකයෝ පවසති. ඇතැම් එක් තීරයක් එක් මාවතක් (Belt and Road) ව්‍යාපෘතිවලට අදාළ ණය බරිතභාවයේ සිට, විදේශීය පතල් මෙහෙයුම්වලට සම්බන්ධ පාරිසරික හානිය සහ වෙළඳපොළ අසමතුලිත කරන අපනයන අතිරික්තයන් පිළිබඳ පැමිණිලි දක්වා චීනයේ ජාත්‍යන්තර ආර්ථික උපායමාර්ගය දැඩි පරීක්ෂාවට ලක්ව ඇත. චීන නිලධාරීන් මෙම චෝදනා ප්‍රතික්ෂේප කරන අතර, ඔවුන්ගේ විදේශීය ආයෝජන සහ වෙළඳ සබඳතා දෙපාර්ශවයටම වාසිදායක වන අතර සංවර්ධනයට අත්‍යවශ්‍ය වන බව පවසයි.

කෙසේවෙතත්, වර්ධනය වන සංවාදයෙන් පිළිඹිඹු වන්නේ චීනය සමඟ වන ආර්ථික සබඳතා මඟින් සමහර විට චීන රජයේ අනුග්‍රහය ලබන ව්‍යවසායයන්ට සහ වාණිජමය වාසිවලට පමණක් අසමාන ලෙස වාසි සැලසෙන බවට බොහෝ රටවල් තුළ පවතින පුළුල් කනස්සල්ලයි. එබැවින්, අවසාන වගකීම විදේශීය ගැණුම්කරුවන් මත පමණක් නොව ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින් සහ කර්මාන්ත නියාමකයින් මත ද පැවරේ. ශ්‍රී ලංකාවට සිය මැණික් සම්පතේ වටිනාකම උපරිම කර ගැනීමට අවශ්‍ය නම්, දේශීය සැකසුම් පහසුකම් ශක්තිමත් කිරීම, දේශීය ව්‍යවසායකත්වය විනාශ කිරීම, පාරදෘශ්‍යභාවය වැඩිදියුණු කිරීම, මැණික් සහතික කිරීමේ හැකියාවන් පුළුල් කිරීම සහ ගෝලීය වශයෙන් පිළිගත් ශ්‍රී ලාංකික සුඛෝපභෝගී සන්නාම (Luxury brands) නිර්මාණය කළ යුතුය. එවැනි පියවර මඟින් ජාත්‍යන්තර සැපයුම් දාමය තුළ වෙනත් රටවල් වෙත ගලා යන මැණික් සම්පතේ විශාල ලාභ කොටසක් රට තුළ රඳවා ගැනීමට හැකි වනු ඇත.

ශ්‍රී ලංකාව සතුව ඇත්තේ අන් කිසිදු රටකට පහසුවෙන් තබාගත නොහැකි ස්වාභාවික වාසියකි. ඉදිරියේදී මතුවන ප්‍රශ්නය වන්නේ, දිවයින අමු මැණික් සම්පත සැපයුම්කරුවෙකු ලෙස පමණක් පවතිනවාද නැතහොත් මැණික් සන්නාමකරණය, කැපීම, ස්වර්ණාභරණ නිෂ්පාදනය සහ සුඛෝපභෝගී අපනයනය සඳහා වන ගෝලීය මධ්‍යස්ථානයක් බවට පත්වෙනවාද යන්නයි. චීන ඉල්ලුම තවදුරටත් වර්ධනය වන විට, එම තීරණය රටේ ආර්ථික අනාගතයට අතිශයින්ම වැදගත් වනු ඇත.

– දර්ශන ප්‍රේමරත්න විසිනි

මුලාශ්‍ර :

https://www.srilankabusiness.com/gem-diamond-and-jewellery/exporter-information/
https://www.abeywardhanegems.com/gem-exporters-sri-lanka
https://www.abeywardhanegems.com/wholesale-gemstones-sri-lanka
https://serendibblue.com/sri-lanka-gem-export-statistics
https://www.gemtochina.com/lk.html